Jak budować zdrową relację ze sportem? O dwóch obliczach pasji

Relacja ze sportem, jak każda inna relacja, bywa skomplikowana. Jej początki często są intensywne – przepełnione potrzebą rozwoju, zdobywania umiejętności i radością z odkrywania czegoś nowego. Z czasem jednak ta intensywność może przygasnąć lub po prostu zmienić swoją formę.

Nie oznacza to jednak, że coś poszło nie tak. Tak jak w każdej innej relacji, również w tej ze sportem mamy wpływ na to, jak będzie się ona rozwijać. Nie wszystko zależy od motywacji, talentu czy okoliczności. Dużą rolę odgrywa również to, w jaki sposób podchodzimy do aktywności fizycznej i jakie miejsce zajmuje ona w naszym życiu. A wpływ na relację ze sportem zaczyna się od budowania samoświadomości.

Dlatego w dzisiejszym artykule porozmawiamy o tym, czym jest pasja, jakie może przybierać oblicza oraz jak dbać o pasję do sportu, aby aktywność fizyczna była źródłem satysfakcji i rozwoju przez długie lata.

Co to znaczy, że czymś się pasjonujemy?

Jak zdefiniować coś, co na pierwszy rzut oka wydaje się niemal niemożliwe do zdefiniowania? Jak ubrać w naukowe ramy coś tak abstrakcyjnego, osobistego i
indywidualnego jak pasja?

Choć zadanie było niełatwe, udało się ten problem rozwikłać. Jedna z najbardziej trafnych definicji opisuje pasję jako silną skłonność do podejmowania aktywności, którą lubimy, uważamy za ważną i w którą chętnie inwestujemy swój czas oraz energię.

To jednak nie wszystko.

Jedną z najważniejszych cech pasji jest to, że z czasem staje się ona częścią naszej tożsamości. W psychologii proces ten nazywany jest internalizacją.

Co to oznacza?

Kiedy angażujemy się w jakąś aktywność przez dłuższy czas, zaczyna ona odgrywać coraz większą rolę w tym, jak postrzegamy samych siebie. To, co początkowo było po prostu sposobem na spędzanie wolnego czasu, stopniowo staje się odpowiedzią na pytanie: Kim jestem?

Dlatego osoba, która pasjonuje się bieganiem, nie myśli już o sobie wyłącznie jako o kimś, kto od czasu do czasu wychodzi pobiegać. Zaczyna postrzegać siebie jako biegacza. Aktywność przestaje być czymś, co robimy. Staje się częścią tego, kim jesteśmy.

To, w jaki sposób pasja zostanie zinternalizowana, wpływa na to, jak będzie oddziaływać na nasze życie. Co ciekawe, ten proces może przebiegać na dwa sposoby, prowadząc do odmiennych rodzajów pasji. Jedna z nich sprzyja dobrostanowi, satysfakcji i długotrwałemu zaangażowaniu. Druga może z czasem prowadzić do presji, konfliktów i wypalenia.

Przyjrzyjmy się im bliżej.

Dwa oblicza pasji

Pasja sama w sobie jest niezwykle cennym zasobem. To ona dostarcza energii do regularnego treningu, pomaga wytrwać w chwilach zwątpienia i sprawia, że jesteśmy gotowi poświęcać czas oraz wysiłek na rozwijanie umiejętności.

Jest jednak pewien haczyk.

Sama obecność pasji nie przesądza jeszcze o tym, czy będzie ona nam służyć. Kluczowe znaczenie ma to, w jaki sposób została zinternalizowana, czyli jaką rolę pełni w naszej tożsamości.

1. Pasja harmonijna

Pasja harmonijna rozwija się wtedy, gdy aktywność staje się ważną częścią naszego życia z własnego wyboru. Uprawiamy sport dlatego, że chcemy, a nie dlatego, że czujemy, iż musimy.

Mówiąc językiem psychologii, wynika ona z autonomicznej internalizacji. Oznacza to, że aktywność zostaje włączona do naszej tożsamości w sposób dobrowolny, bez uzależniania jej od poczucia własnej wartości, akceptacji innych czy konieczności udowadniania czegokolwiek.

Osoba z harmonijną pasją może powiedzieć: „Sport jest ważną częścią mojego życia, ale nie jest całym moim życiem.”

To bardzo istotna różnica. Sport zajmuje ważne miejsce, ale nie dominuje nad wszystkim innym.

2. Pasja obsesyjna

Pasja obsesyjna również sprawia, że sport staje się ważną częścią tożsamości. Różnica polega jednak na tym, dlaczego tak się dzieje.

Tutaj aktywność zostaje zinternalizowana w sposób kontrolowany. Oznacza to, że zaczyna być powiązana z pewnymi warunkami. Trenuję, ponieważ tylko wtedy czuję się wartościowy. Muszę osiągać dobre wyniki, żeby czuć dumę z siebie. Nie mogę odpuścić treningu, bo będę mieć wyrzuty sumienia.

Aktywność, która kiedyś dawała głównie radość, zaczyna być źródłem presji. Dlatego pasja obsesyjna częściej wiąże się z konfliktami. Trening konkuruje z innymi obszarami życia, utrudnia odpoczynek, a nawet podczas wykonywania aktywności trudniej w pełni cieszyć się tym, co się robi.

Co ważne, oba rodzaje pasji mogą prowadzić do wysokiego poziomu zaangażowania. Zarówno osoby z pasją harmonijną, jak i obsesyjną są gotowe poświęcać wiele czasu na trening i konsekwentnie rozwijać swoje umiejętności.

Różnica polega na kosztach, jakie ponoszą po drodze.

3. Jakie ma to znaczenie?

Można zadać sobie pytanie: skoro obie pasje potrafią napędzać do działania, to czy ma znaczenie, którą z nich rozwijamy?

Okazuje się, że tak.

Choć cel może być podobny, droga prowadząca do niego wygląda zupełnie inaczej. Różnice dotyczą nie tylko naszego samopoczucia, ale także zdrowia, jakości treningu, podejmowanych decyzji i tego, czy sport pozostaje źródłem satysfakcji, czy zaczyna być źródłem cierpienia.

Badania pokazują, że osoby z dominującą pasją harmonijną są zazwyczaj szczęśliwsze, czerpią większą satysfakcję z życia i rzadziej doświadczają wypalenia. Co ciekawe, często osiągają również bardzo wysokie wyniki sportowe. Z kolei pasja obsesyjna częściej wiąże się z objawami lęku oraz obniżonym nastrojem.

Różnice widać również w sposobie podejmowania decyzji. Osoby z harmonijną pasją potrafią dostosować trening do sytuacji. Jeśli organizm potrzebuje odpoczynku lub pojawia się kontuzja, łatwiej jest im zaakceptować konieczność przerwy.

W przypadku pasji obsesyjnej jest to znacznie trudniejsze. Silny wewnętrzny przymus sprawia, że sportowiec może kontynuować aktywność nawet wtedy, gdy rozsądniej byłoby odpuścić.

Ten sposób funkcjonowania niesie za sobą również inne konsekwencje. Badania pokazują, że sportowcy z dominującą pasją obsesyjną są bardziej skłonni do podejmowania zachowań ryzykownych, takich jak stosowanie środków dopingujących. Kiedy wynik zaczyna decydować o poczuciu własnej wartości, łatwiej przekroczyć granice.

Różni się także to, co napędza nas do treningu. Pasja harmonijna sprzyja koncentracji na rozwoju i doskonaleniu własnych umiejętności. Trening staje się okazją do uczenia się i stawania się coraz lepszym.

Natomiast w pasji obsesyjnej rozwój często miesza się z lękiem przed porażką, potrzebą udowadniania swojej wartości i ciągłym porównywaniem się z innymi. W efekcie nawet bardzo dobre wyniki nie zawsze przynoszą satysfakcję, ponieważ szybko pojawia się potrzeba osiągnięcia kolejnego celu.

Okazuje się więc, że to właśnie jakość naszej pasji w dużej mierze decyduje o tym, czyaktywność fizyczna będzie wspierać nasze zdrowie i dobrostan przez lata, czy z czasem stanie się źródłem coraz większej presji.

Jak rozwijać harmonijną pasję?

Dobra wiadomość jest taka, że rodzaj naszej pasji nie jest czymś raz na zawsze ustalonym. To, w jaki sposób myślimy o sporcie i jaką rolę odgrywa on w naszym życiu, może zmieniać się wraz z naszymi doświadczeniami.

Choć nie istnieje jeden sprawdzony przepis na rozwijanie harmonijnej pasji, badania i praktyka psychologii sportu wskazują kilka sposobów, które mogą temu sprzyjać.

1. Skupiaj się na procesie, nie tylko na wyniku

Na wynik sportowy wpływa wiele czynników, których nie jesteśmy w stanie kontrolować. Nie mamy wpływu na to, kto pojawi się na starcie, w jakiej będzie dyspozycji czy jakie warunki zastaniemy podczas zawodów.

Możemy natomiast wpływać na to, jak się przygotowujemy.

Dlatego warto częściej kierować uwagę na proces treningowy niż na sam rezultat. Pomocny może okazać się dziennik treningowy, w którym zapisujesz swoje treningi, postępy, trudności i refleksje. Wracając do niego przed ważnym startem, łatwiej przypomnisz sobie, ile pracy wykonałeś(-aś) i uświadomisz sobie, że zrobiłeś(-aś) wszystko, co było w Twojej mocy.

2. Pamiętaj, dlaczego zacząłeś(-aś)

Niewiele osób rozpoczyna swoją sportową przygodę z myślą o medalach czy rekordach.

Najczęściej zaczynamy trenować dlatego, że sprawia nam to przyjemność, daje poczucie wolności, poprawia samopoczucie, pozwala spotykać ludzi lub po prostu daje satysfakcję z ruchu.

Z czasem łatwo o tym zapomnieć.

Dlatego od czasu do czasu warto wrócić do pytania: Co pokochałem(-am) w swoim sporcie na początku?

3. Otaczaj się ludźmi, którzy czerpią radość ze sportu

Nasze podejście do treningu w dużej mierze kształtuje się pod wpływem osób, z którymi spędzamy czas.

Jeżeli otaczają Cię ludzie, którzy potrafią cieszyć się procesem, wspierają innych i zachowują równowagę między sportem a resztą życia, istnieje większa szansa, że sam(-a) zaczniesz patrzeć na aktywność w podobny sposób.

Pasja, podobnie jak nastawienie, bywa zaraźliwa.

4. Trenuj bez pomiaru

W świecie sportu łatwo wpaść w pułapkę ciągłego analizowania liczb. Tempo, tętno, waty, ciężar, czas czy liczba powtórzeń potrafią całkowicie zawładnąć naszą uwagą.

Spróbuj od czasu do czasu zostawić zegarek sportowy w domu lub wykonać trening bez analizowania wyników.

Pozwól sobie skupić się na ruchu, oddechu i przyjemności płynącej z samej aktywności. Taka praktyka przypomina, że sport nie zawsze musi być oceniany i mierzony, aby miał wartość.

5. Niech sport będzie sposobem na rozwój

Jeżeli Twoim nadrzędnym celem w sporcie staje się rozwój jako człowieka, każdy start może stać się wartościową lekcją.

Sukces uczy wdzięczności. Porażka rozwija cierpliwość, odporność psychiczną i zdolność do wyciągania wniosków. W takim ujęciu każdy wynik może wnosić coś wartościowego.

Na koniec warto pamiętać o jeszcze jednej rzeczy. Pasja nie jest czymś, co raz odnalezione pozostaje z nami na zawsze. Podobnie jak każda ważna relacja wymaga troski, uwagi i pielęgnowania.

Dlatego warto od czasu do czasu zatrzymać się i zadać sobie pytanie: Jak dziś wygląda moja relacja ze sportem?

Bo to właśnie odpowiedź na to pytanie może sprawić, że aktywność fizyczna pozostanie źródłem radości, zdrowia i satysfakcji przez długie lata.

Źródła:

1. Stulberg, B. (2017). Sustaining a Lifetime Passion for Your Sport. Outsideonline.
   https://www.outsideonline.com/health/training-performance/hardest-part-about-sport-may-be-sustaining-your-passion-heres-how-do-it/.
2. Vallerand, R. J., Mageau, G. A., Elliot, A. J., Dumais, A., Demers, M. A., & Rousseau, F. (2008). Passion and performance attainment in sport. Psychology of Sport and Exercise, 9(3), 373-392.